Fundacja rodzinna – pierwsze doświadczenia i perspektywy
Za nami 3 lata funkcjonowania w Polsce rewolucyjnego narzędzia sukcesyjnego jakim jest fundacja rodzinna. Wprowadzona do polskiego porządku prawnego w maju 2023 roku od samego początku cieszy się bardzo dużym zainteresowaniem przedsiębiorców rodzinnych. Skala wykorzystania tej instytucji znacząco przewyższyła pierwotne oczekiwania ustawodawcy, rynku oraz środowiska firm rodzinnych. Już w pierwszych miesiącach obowiązywania przepisów ustawy liczba powoływanych fundacji rodzinnych była wielokrotnie wyższa od prognoz, a dynamika wzrostu utrzymuje się do dziś. Świadczy to o trwałym zakorzenieniu się tej instytucji w praktyce obrotu gospodarczego oraz rosnącej świadomości przedsiębiorców w zakresie długoterminowego zarządzania majątkiem oraz zaplanowania jego sukcesji.
Fundacja rodzinna to praktyczne narzędzie kontroli nad rodzinnym biznesem i innymi aktywami majątku rodzinnego. Ulokowanie aktywów rodzinnych w fundacji rodzinnej pozwala stworzyć stabilny instrument zarządzania majątkiem w oparciu o statut fundacji rodzinnej, jej organy oraz przyjętą politykę inwestycyjną. Dzięki temu łatwiej utrzymać majątek „w rękach rodziny” i chronić go przed skutkami nieprzewidzianych zdarzeń: konfliktów, rozwodów, nadmiernej rozrzutności czy problemów finansowych poszczególnych członków rodziny.
Niezbywalność statusu beneficjenta sprawia, że majątek w fundacji nie może być przedmiotem egzekucji komorniczej ani też nie podlega podziałowi w razie rozwodu beneficjenta czy jego śmierci. Oznacza to, że nawet jeśli w rodzinie pojawią się trudne sytuacje osobiste, wniesione do fundacji aktywa pozostaną jej własnością i będą służyć kolejnym pokoleniom.
Pierwsza rewizja przepisów
Zgodnie z założeniami ustawy o fundacji rodzinnej, po upływie trzech lat od jej wejścia w życie przewidziano dokonanie obligatoryjnej rewizji przepisów. Obecnie Ministerstwo Rozwoju i Technologii, przy współpracy z innymi resortami oraz z udziałem środowiska firm rodzinnych, prowadzi prace nad nowelizacją ustawy skupiając się przede wszystkim na wyeliminowaniu przepisów, które w praktyce okazały się nietrafione lub budzą wątpliwości interpretacyjne, a także dalszym ich doprecyzowaniu tak, aby jeszcze pełniej oddawały istotę fundacji rodzinnej jako narzędzia sukcesyjnego. Istotnym elementem tych prac jest również odpowiedź na realne potrzeby zgłaszane przez przedsiębiorców rodzinnych na podstawie pierwszych doświadczeń funkcjonowania fundacji rodzinnej. Ustawodawca stoi przed koniecznością zachowania równowagi pomiędzy interesem Skarbu Państwa a interesami fundatorów i beneficjentów. Ostateczny kształt zmian będzie miał kluczowe znaczenie dla dalszego funkcjonowania fundacji rodzinnej.
Pierwsze wnioski
Pierwsze wnioski nasuwające się po 3 latach funkcjonowania fundacji rodzinnej w Polsce wyraźnie wskazują na rosnące znaczenie profesjonalnego doradztwa w procesach jej tworzenia i prowadzenia. Choć sama konstrukcja prawna może wydawać się na pierwszy rzut oka przejrzysta, praktyka pokazuje, że skuteczne wykorzystanie fundacji rodzinnej w planowaniu sukcesji wymaga wsparcia doświadczonych ekspertów. Kluczowe jest nie tylko sprawne poruszanie się w meandrach przepisów prawa cywilnego, handlowego czy podatkowego, lecz także głębokie zrozumienie specyfiki procesów sukcesyjnych, które z natury są wielowątkowe i często obciążone emocjonalnie.
Doświadczeni doradcy potrafią nie tylko zaprojektować optymalną strukturę fundacji, ale również zidentyfikować ryzyka, które mogą być niedostrzegalne dla innych, zarówno na poziomie prawnym, podatkowym, jak i relacyjnym wewnątrz rodziny. W praktyce to właśnie doświadczenie, poparte realizacją konkretnych projektów sukcesyjnych, jest jednym z kluczowych elementów sukcesu i powodzenia. Brak odpowiedniego wsparcia może prowadzić do błędów trudnych do odwrócenia w przyszłości, dlatego profesjonalne doradztwo staje się dziś nie tyle opcją, co koniecznym elementem odpowiedzialnego planowania sukcesji z wykorzystaniem fundacji rodzinnej.
Prawidłowo „ułożona” fundacja rodzinna, zarówno w zakresie postanowień statutu, ładu korporacyjnego, kręgu beneficjentów i ich uprawnień, jak i kategorii składników mienia, które są do niej wnoszone, może stać się fundamentalnym narzędziem kontroli majątku. Fundacja rodzinna pozwala bowiem zachować wielopokoleniową kontrolę nad własnością majątku rodzinnego oraz nad polityką inwestycyjną dotyczącą poszczególnych jego składników i pełnić rolę swoistego rodzinnego wehikułu inwestycyjnego, pozwalającego efektywnie pomnażać majątek. Warto jednak podkreślić, że fundacja rodzinna nigdy nie powinna być celem, a jedynie jednym z dostępnych narzędzi sukcesyjnych, które może, ale nie zawsze powinno być wykorzystane. O czym informować powinni właśnie profesjonalni doradcy.
Kryzys wizerunkowy
Fundacja rodzinna w Polsce, pomimo relatywnie krótkiego okresu funkcjonowania, mierzy się obecnie z wyraźnym problemem wizerunkowym. W debacie publicznej bywa upraszczająco przedstawiana przede wszystkim jako narzędzie optymalizacji podatkowej lub ukrywania majątku, co prowadzi do zniekształcenia jej rzeczywistej roli. Tymczasem istota fundacji rodzinnej ma charakter przede wszystkim sukcesyjny a jej celem jest zapewnienie ciągłości zarządzania majątkiem oraz stabilności funkcjonowania przedsiębiorstw rodzinnych w kolejnych pokoleniach. Pierwsze doświadczenia rynkowe pokazują jednoznacznie, że to właśnie w tym obszarze znajduje ona najszersze zastosowanie. W praktyce fundacje rodzinne pozwalają uporządkować relacje majątkowe, ograniczyć ryzyko sporów oraz stworzyć jasne zasady współpracy między członkami rodziny. W wielu przypadkach już teraz przyczyniają się do łagodzenia istniejących napięć, a w dłuższej perspektywie mogą odegrać kluczową rolę w zapobieganiu rozpadowi firm rodzinnych i rozdrobnieniu ich majątku.
Sprowadzanie fundacji rodzinnej wyłącznie do kwestii podatkowych sprawia, że niedoceniane pozostaje jej realne znaczenie dla polskiej gospodarki i rozwoju przedsiębiorczości rodzinnej jako narzędzia wspierającego trwałość biznesów, akumulację kapitału w Polsce i budowę stabilnych struktur właścicielskich na pokolenia.
Aktualne wyzwania
Jednym z największych wyzwań, przed którymi stoją dziś fundacje rodzinne w Polsce, pozostaje brak stabilności otoczenia podatkowego oraz realne ryzyko jego dalszych zmian. Pojawiające się regularnie zapowiedzi zmian zasad opodatkowania fundacji rodzinnej, mogą budować atmosferę niepewności i podważają przewidywalność tej instytucji. W efekcie rośnie obawa, że zmiany podatkowe mogą wypaczyć pierwotny, ustawowy cel fundacji rodzinnej, sprowadzając ją do funkcji, które nie były pierwotną intencją ustawodawcy, lub wręcz ograniczając możliwość jej efektywnego wykorzystania jako narzędzia sukcesyjnego.
Wpływ tych doniesień istotnie przekłada się na decyzje przedsiębiorców rodzinnych oraz poziom ich zaufania do tej instytucji. Wielu z nich tworzyło fundacje rodzinne w zaufaniu do stabilności prawa, z myślą nie tylko o ochronie majątku i zapewnieniu ciągłości biznesu, ale także o jego aktywnym zarządzaniu, inwestowaniu i pomnażaniu w długim, wielopokoleniowym, horyzoncie czasowym. Utrzymujący się trend informacyjny skupiający się na optymalizacyjnym charakterze fundacji rodzinnych, osłabiają to zaufanie, co może prowadzić do wstrzymywania decyzji inwestycyjnych lub rewizji przyjętych struktur.
Drugim, choć mniej fundamentalnym, lecz nadal istotnym problemem praktycznym jest wydłużający się czas oczekiwania na wpis do rejestru fundacji rodzinnych. O ile w początkowym okresie obowiązywania przepisów proces ten trwał około trzech miesięcy, o tyle obecnie sięga nawet kilkunastu miesięcy. Tak długi okres „zawieszenia” między powołaniem fundacji rodzinnej a jej rejestracją negatywnie wpływa na procesy sukcesyjne, które z natury są złożone i wieloetapowe. W praktyce oznacza to opóźnienie w porządkowaniu relacji majątkowych i organizacyjnych, a także wydłużenie stanu niepewności zarówno dla fundatorów, jak i ich sukcesorów.
Podsumowując, polska fundacja rodzinna – pomimo wyzwań regulacyjnych i wizerunkowych – pozostaje instytucją o istotnym znaczeniu dla przyszłości polskiej gospodarki. Jej rola w procesach sukcesji, stabilizowaniu struktur właścicielskich oraz ochronie krajowego kapitału powinna być należycie doceniana. To właśnie dzięki niej wiele rodzinnych majątków i przedsiębiorstw ma szansę pozostać w Polsce i rozwijać się w długim horyzoncie, zamiast być przenoszonych do zagranicznych struktur prawnych.
Nie ulega jednak wątpliwości, że perspektywy dla fundacji rodzinnej uzależnione są od zapewnienia stabilnego i przewidywalnego otoczenia prawnego.
Artykuł ukazał się w Dzienniku Rzeczpospolita w dniu 12 maja 2026 r. w specjalnym dodatku poświęconym fundacji rodzinnej.
Zachęcamy do czytania i kontaktu z zespołem GWLAW
