Odpowiedzialność penalna przedsiębiorcy korporacyjnego

Zebranie

Przedsiębiorca korporacyjny podlega również własnej odpowiedzialności penalnej w następstwie popełnienia na jego rzecz określonego czynu zabronionego jako przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Taką odpowiedzialność wprowadzono do systemu polskiego prawa ustawą z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 358).

Model odpowiedzialności​

Odpowiedzialności podmiotów zbiorowych wprowadzona przez ustawę z 2002 r. ma charakter odpowiedzialności następczej. Najpierw musi bowiem dojść do przypisania odpowiedzialności osobie fizycznej, a dopiero potem można wszcząć postępowanie wobec podmiotu zbiorowego.

Podmiot zbiorowy w rozumieniu ustawy​

W rozumieniu tej ustawy podmiotem zbiorowym jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków. Podmiotem zbiorowym jest też spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, a także zagraniczna jednostka organizacyjna.

Warunki odpowiedzialności​

Aby doszło do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego powiązana z takim podmiotem osoba fizyczna – reprezentant podmiotu zbiorowego albo przedsiębiorca, który bezpośrednio współdziała z podmiotem zbiorowym – musi dopuścić się czynu zabronionego (jednego z przestępstw albo przestępstw skarbowych wskazanych w enumeratywnym katalogu), który został stwierdzony prawomocnym orzeczeniem (w szczególności – wyrokiem skazującym). Warunkiem takiej odpowiedzialności jest też  wina podmiotu zbiorowego oraz osiągnięcie przez ten podmiot z czynu osoby fizycznej jakiejkolwiek korzyści, choćby niemajątkowej, albo chociaż uzyskanie możliwości osiągnięcia takiej korzyści.

Środki penalne stosowane wobec podmiotu zbiorowego​

Wobec podmiotu zbiorowego możliwe jest orzeczenie kary pieniężnej (zasadniczo w wymiarze od 1 tys. zł do 5 mln zł, ale nie wyższej niż 3% przychodu osiągniętego w roku obrotowym w którym popełniono czyn zabroniony będący podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego).

Wobec podmiotu zbiorowego sąd obligatoryjnie orzeka też przepadek przedmiotów pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego lub które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego, korzyści majątkowej pochodzącej chociażby pośrednio z czynu zabronionego, równowartości przedmiotów lub korzyści majątkowej pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego. Ponadto sąd może też orzec m.in. zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń, zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego środkami publicznymi (zakazy są orzekane w latach, na okres od 1 roku do lat 5.

Praktyka​

To rozwiązanie nie sprawdza się w praktyce. Spraw prowadzonych przez sądy wobec podmiotów zbiorowych jest niewiele; roczny wpływ kształtuje się na poziomie kilkunastu – kilkudziesięciu wniosków w skali całego kraju. Sądy sporadycznie orzekają o odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony pod groźbą jako przestępstwo czy przestępstwo skarbowe, a kary pieniężne nakładane na podmioty zbiorowe są niewielkie. Pozwala to przyjąć, że odpowiedzialność, jeśli już dochodzi do jej nałożenia, dotyczy małych podmiotów zbiorowych.

Poszukiwanie nowego modelu odpowiedzialności penalnej podmiotów zbiorowych​

Rozwiązanie przyjęte w ustawie z 2002 r. nie sprawdza się dobrze w praktyce. Władze państwowe poszukują więc innego modelu odpowiedzialności penalnej podmiotów zbiorowych. Konieczność wdrożenia sprawnie funkcjonującego, efektywnego mechanizmu takiej odpowiedzialności wynika też z wiążących aktów prawnych Unii Europejskiej, Rady Europy i Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju.

Prace nad nową ustawą trwają w Ministerstwie Sprawiedliwości już od kilku lat. Przełożyły się na rządowy projekt, który został skierowany do Sejmu VIII kadencji w styczniu 2019 r.

Prawnicy zaangażowani